W historii polskiego rękodzieła ludowego drugiej połowy XX wieku szczególne miejsce zajmuje Spółdzielnia Pracy Rękodzieła Ludowego i Artystycznego „Chałupnik” w Iłży. Powstała w 1950 r. placówka skupiała twórców ludowych i rzemieślników z ziemi iłżeckiej, rozwijając tradycyjne formy wytwórczości oraz dostosowując je do potrzeb rynku krajowego i zagranicznego. Wśród najbardziej rozpoznawalnych wyrobów spółdzielni znalazły się lalki regionalne, wykonywane przez sieć chałupniczek pracujących we własnych domach.
Produkcję lalek regionalnych rozpoczęto w Iłży w latach sześćdziesiątych XX wieku. Stanowiły one miniaturowe przedstawienia strojów ludowych z różnych regionów Polski. Szczególną popularność zdobyły modele ukazujące stroje krakowskie, opoczyńskie, lubelskie, kurpiowskie, śląskie czy sandomierskie. Każda lalka była opracowywana na podstawie dokumentacji etnograficznej, co pozwalało zachować podstawowe cechy charakterystyczne danego stroju regionalnego.
Lalka sandomierska należała do grupy wyrobów odwołujących się do tradycji ludowych dawnej Sandomierszczyzny. Jej ubiór nawiązywał do kobiecego stroju ludowego z okolic Sandomierza i doliny Wisły. W miniaturowej formie odwzorowywano wielobarwne spódnice, zapaski zdobione haftem, korale oraz charakterystyczne upięcia włosów Choć skala wykonywanych lalek wymuszała pewne uproszczenia, zachowywano najważniejsze elementy identyfikujące regionalny strój.
Proces produkcji miał charakter chałupniczy. Korpusy lalek wykonywano z drewna i materiałów papierniczych, natomiast odzież szyto ręcznie i maszynowo z tkanin bawełnianych, lnianych i wełnianych. Poszczególne elementy dekoracyjne powstawały z koronek, tasiemek, nici oraz włóczki. Nad zgodnością wzorów z dokumentacją regionalną czuwały osoby współpracujące z Cepelią, która sprawowała merytoryczny nadzór nad działalnością spółdzielni. Dzięki temu lalki pełniły nie tylko funkcję dekoracyjną i pamiątkarską, lecz również edukacyjną.
Obecność lalki sandomierskiej w ofercie iłżeckiego „Chałupnika” nie była przypadkowa. Ziemię iłżecką oraz ziemię sandomierską od wieków łączyły silne związki historyczne, gospodarcze i kulturowe. W średniowieczu i epoce nowożytnej Iłża należała do najważniejszych ośrodków północnej części dawnego województwa sandomierskiego. Miasto pozostawało własnością biskupów krakowskich, a górujący nad nim zamek był jedną z głównych rezydencji administracyjnych tego obszaru. Jednocześnie Sandomierz pełnił funkcję stolicy województwa i jednego z najważniejszych ośrodków handlowych Małopolski.
Bliskość geograficzna oraz wspólna przynależność administracyjna sprzyjały przenikaniu się tradycji ludowych. Dotyczyło to zarówno kultury materialnej, jak i obrzędowości, muzyki czy strojów. Mieszkańcy obu regionów uczestniczyli w tych samych szlakach handlowych, jarmarkach i odpustach, a Wisła i jej dopływy stanowiły naturalne osie komunikacyjne. W rezultacie ziemia iłżecka i sandomierska tworzyły przez stulecia spójny obszar kulturowy, określany często mianem północnej Sandomierszczyzny.
W tym kontekście lalka sandomierska wykonywana w Iłży nabiera szczególnego znaczenia. Jest nie tylko przykładem wysokiej jakości rękodzieła ludowego, lecz także świadectwem wspólnego dziedzictwa historycznego obu regionów. Stanowi materialny zapis pamięci o kulturze ludowej dawnej Sandomierszczyzny oraz przykład twórczego wykorzystania tradycji regionalnej w działalności spółdzielczości rękodzielniczej XX wieku.
Dziś zachowane egzemplarze lalek produkowanych przez „Chałupnik” znajdują się w zbiorach muzealnych i kolekcjach prywatnych. Są cennym źródłem do badań nad historią rękodzieła ludowego, działalnością Cepelii oraz procesami ochrony i popularyzacji kultury regionalnej. Lalka sandomierska pozostaje jednym z interesujących symboli więzi kulturowych łączących Iłżę i Sandomierz – miasta, które mimo współczesnych podziałów administracyjnych nadal pozostają częścią wspólnego dziedzictwa historycznej Sandomierszczyzny.
Na zamieszczonych zdjęciach: lalki w stroju regionalnym sandomierskim wykonane w ramach programu stypendialnego Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi „Mistrz – Uczeń”, ze środków Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi
Matylda Pońska
