Lalka i maskotka iłżecka – dziedzictwo pogranicza regionów etnograficznych w edukacji kulturowej
Realizowany projekt „Lalka i maskotka iłżecka – dziedzictwo pogranicza regionów etnograficznych w edukacji kulturowej” poświęcony jest tradycji iłżeckiego lalkarstwa i działalności Spółdzielni Pracy Rękodzieła Ludowego „Chałupnik”. To opowieść o miejscu, ludziach, rękodziele i wzorach, które przez lata były częścią lokalnej historii, a dziś w dużej mierze pozostają już tylko we wspomnieniach, archiwach i muzealnych zbiorach.
Projekt realizowany jest w formule Mistrz i Uczeń z udziałem Stanisławy Głowackiej i Matyldy Pońskiej. Jego celem jest przygotowanie próbnej kolekcji lalek i maskotek inspirowanych dawną działalnością „Chałupnika” oraz lokalnym dziedzictwem rękodzielniczym Iłży – miasta położonego na styku i przenikania różnych tradycji etnograficznych.
Projekt obejmuje następujące etapy:
Na początku analizowane są materiały archiwalne, publikacje, zbiory muzealne oraz relacje i wspomnienia. Przyglądamy się dawnym wzorom, materiałom, technikom wykonania, formom lalek i ich funkcjom.
W kolejnej części dobierane są naturalne materiały – tkaniny, słoma, drewno, włóczka i naturalne wypełnienia. Podejmowana jest próba odtworzenia dawnych technik i form rękodzielniczych.
Powstają między innymi: lalki ze słomy, iłżeckie maskotki, formy łączące drewno, słomę i tkaniny, lalki nawiązujące m.in. do serii „Kropka” i „Marzanka”, lalki korpusowe prezentujące stroje regionów sandomierskiego, lubelskiego, kieleckiego, opoczyńskiego i krakowskiego.
Ten wybór nie jest przypadkowy. Iłża znajduje się na obszarze styku różnych tradycji kulturowych, dlatego kolekcja ma pokazać ich różnorodność – podobieństwa, wpływy i kontrasty widoczne w strojach, kolorystyce, zdobnictwie i formach lalek.
Najważniejsza jest jednak pamięć.
W ramach projektu podejmowana jest próba odtworzenia pełnej kolekcji lalek wykonywanych niegdyś w „Chałupniku”. Niektóre z modeli nie były wznawiane od momentu zakończenia działalności Spółdzielni. Przez ponad trzy dekady pozostawały zapomniane. Dziś próbujemy je odnaleźć, odtworzyć i ponownie pokazać mieszkańcom Iłży.
To projekt artystyczny, historyczny i edukacyjny, ale przede wszystkim próba odpowiedzi na pytanie: Jak ocalić od zapomnienia to, co stworzyli nasi poprzednicy?
Nie chcemy, aby lalki „Chałupnika” pozostały wyłącznie wspomnieniem zamkniętym w muzealnej gablocie. Chcemy, aby ich historia została opowiedziana na nowo, aby można było zobaczyć, jak powstawały, z jakich materiałów je wykonywano i jakie miejsce zajmowały w lokalnym rękodziele. Efektem projektu będzie gotowa kolekcja lalek i maskotek wraz z dokumentacją opisową i dokumentacją procesu twórczego.
Na zakończenie przygotowana zostanie wystawa odtworzonych lalek i maskotek iłżeckich, połączona z działaniami edukacyjnymi i warsztatami lalkarskimi, podczas których będzie można nie tylko zobaczyć efekty projektu, ale również spróbować własnych sił w rękodziele. Bo dziedzictwo nie musi być tylko wspomnieniem. Może znów trafić w ręce ludzi. Może być poznawane, tworzone i przekazywane dalej. A może właśnie tak zaczyna się kolejny rozdział historii iłżeckiego „Chałupnika”…
Matylda Pońska
„Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Narodowego Instytutu Kultury i Dziedzictwa Wsi „Mistrz – Uczeń” ze środków Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi”,